คำตอบสั้น ๆ: อาณาจักร R. flavipes มีประชากรกี่ตัว

จากงานที่กล่าวถึงในบทความนี้ ค่าประมาณมีตั้งแต่ประมาณ 51,000 ตัว ไปจนถึง 5 ล้านตัว แต่ไม่ควรนำตัวเลขทั้งหมดมาต่อกันแล้วสรุปว่าเป็นช่วงมาตรฐานของทุกอาณาจักร เพราะวิธีศึกษาและสิ่งที่นับแตกต่างกัน

• มิสซิสซิปปี: ประมาณ 51,000–363,000 ตัว จากการเก็บตัวอย่างแบบทำลายแหล่งอาศัย
• ฟลอริดาตะวันออกเฉียงใต้: ประชากรที่ออกหากินประมาณ 0.2–5.0 ล้านตัว จาก triple mark–recapture
• พื้นที่มหานครโตรอนโต: ประชากรที่ออกหากินประมาณ 2.1 และ 3.2 ล้านตัว
• พื้นที่เพิ่มอีกสองแห่งในออนแทรีโอ: ประมาณ 0.72 และ 0.94 ล้านตัว

คำสำคัญคือ ประชากรที่ออกหากิน หรือ foraging population ซึ่งไม่ได้เท่ากับสมาชิกทุกตัวในอาณาจักร ไข่ ตัวอ่อน ตัวสืบพันธุ์ และสมาชิกที่ไม่เชื่อมกับจุดเก็บตัวอย่าง อาจไม่รวมอยู่ในค่าประมาณ

มิสซิสซิปปี: จุดเริ่มจากการเก็บตัวอย่างแบบทำลายแหล่งอาศัย

Howard, Jones, Mauldin และ Beal ศึกษาปลวกสกุล Reticulitermes ในตอนใต้ของรัฐมิสซิสซิปปี และรายงานผลในปี 1982

จากการสำรวจแปลงขนาดหนึ่งเฮกตาร์จำนวน 24 แปลง ผู้วิจัยพบความหนาแน่นเฉลี่ยประมาณ 4.42 อาณาจักรต่อเฮกตาร์สำหรับ R. flavipes และประมาณ 2.38 อาณาจักรต่อเฮกตาร์สำหรับ R. virginicus

เมื่อนำอาณาจักร R. flavipes หกแห่งมาประเมินขนาด พบช่วงประมาณ 51,000–363,000 ตัว และมีค่าเฉลี่ยประมาณ 244,445 ตัวต่ออาณาจักร ข้อมูลจาก USDA Forest Service

ตัวเลขนี้มักถูกนำไปเปรียบเทียบกับงาน mark–recapture ในเวลาต่อมา แต่ต้องจำไว้ว่างานมิสซิสซิปปีอาศัยการเก็บปลวกออกจากแหล่งอาศัยที่ตรวจพบ จึงมีโอกาสนับไม่ครบ หากเครือข่ายจริงขยายออกไปไกลกว่าไม้หรือพื้นที่ที่ถูกรื้อสำรวจ

กล่าวได้ว่า ตัวเลขจากงานนี้เหมาะกับการอธิบายประชากรที่เก็บออกมาได้จากพื้นที่ศึกษา มากกว่าการยืนยันว่ามองเห็นสมาชิกทั้งหมดของอาณาจักรแล้ว

ฟลอริดา: เมื่อ Mark–recapture เปิดให้เห็นประชากรหลักล้าน

Su, Ban และ Scheffrahn ศึกษาอาณาจักร R. flavipes ในสภาพแวดล้อมชุมชนและพื้นที่ซึ่งยังไม่ได้พัฒนาของฟลอริดาตะวันออกเฉียงใต้ และรายงานผลในปี 1993

งานนี้ใช้ triple mark–recapture พร้อมสีย้อม Nile Blue A เพื่อทำเครื่องหมายปลวกงานแล้วปล่อยกลับ จากนั้นเก็บตัวอย่างซ้ำหลายรอบเพื่อติดตามการกระจายของตัวมีเครื่องหมาย

ผลการศึกษาประเมินประชากรที่ออกหากินของแต่ละอาณาจักรไว้ประมาณ 0.2–5.0 ล้านตัว และพบว่าอาณาเขตหาอาหารครอบคลุมพื้นที่ได้สูงสุดประมาณ 2,361 ตารางเมตร โดยมีระยะหากินเชิงเส้นสูงสุด 71 เมตร ระเบียนงานวิจัยจาก FAO AGRIS

พื้นที่ 2,361 ตารางเมตรเทียบได้กับพื้นที่สี่เหลี่ยมจัตุรัสซึ่งแต่ละด้านยาวประมาณ 49 เมตร แต่พื้นที่จริงไม่ได้มีรูปทรงเป็นสี่เหลี่ยม อาณาเขตอาจยืดไปตามแนวอาหาร ความชื้น รากไม้ สิ่งกีดขวาง และสภาพของดิน

อีกจุดที่ควรระวังคือ “ระยะหากิน 71 เมตร” หมายถึงระยะเชิงเส้นที่ตรวจพบการเชื่อมโยงระหว่างจุดตัวอย่าง ไม่ได้หมายความว่าพบรังหรือราชินีอยู่ห่างจากอาคาร 71 เมตร

โตรอนโตและออนแทรีโอ: เครือข่ายใหญ่ในสภาพแวดล้อมเมืองเขตหนาว

Grace, Abdallay และ Farr ใช้ mark–release–recapture ศึกษา R. flavipes ที่สองพื้นที่ในเขตมหานครโตรอนโตในปี 1988 และตีพิมพ์ผลในปี 1989

ผู้วิจัยประเมินประชากรที่ออกหากินได้ประมาณ 2.1 และ 3.2 ล้านตัว พบปลวกทำเครื่องหมายครอบคลุมพื้นที่สูงสุดประมาณ 1,091 ตารางเมตร และจับกลับได้ไกลถึงประมาณ 75 เมตรจากจุดปล่อย

Grace ศึกษาต่อในปี 1989 และรายงานผลในปี 1990 โดยเพิ่มพื้นที่ Warden และ Kincardine ทางตอนใต้ของออนแทรีโอ ได้ค่าประมาณประชากรที่ออกหากินประมาณ 722,679 และ 943,237 ตัวตามลำดับ

ที่ Kincardine ปลวกทำเครื่องหมายถูกจับกลับจากสถานีในพื้นที่ประมาณ 285 ตารางเมตร และมีระยะเชิงเส้นสูงสุด 41 เมตร อย่างไรก็ตาม กิจกรรมของปลวกยังไปถึงบริเวณขอบพื้นที่สำรวจ จึงเป็นไปได้ว่าตัวเลขดังกล่าวเป็นเพียงขอบเขตขั้นต่ำที่ตรวจวัดได้

ข้อมูลจากงานต่อเนื่องจึงทำให้ภาพของออนแทรีโอครอบคลุมค่าประมาณประมาณ 0.72–3.2 ล้านตัวในสี่พื้นที่ แต่ไม่ควรรวมทั้งหมดเป็นการสำรวจครั้งเดียว เพราะเก็บคนละพื้นที่ คนละฤดูกาล และบางปีอากาศเย็นทำให้กิจกรรมใกล้ผิวดินลดลง จนไม่สามารถประมาณประชากรบางตำแหน่งได้อย่างน่าเชื่อถือ รายงานของ Grace ปี 1990

เปรียบเทียบสามพื้นที่อย่างไรโดยไม่ทำให้ตัวเลขหลอกเรา

ตารางนี้แสดงความแตกต่างสองชั้น

ชั้นแรกคืออาณาจักรปลวกมีขนาดและอาณาเขตไม่เท่ากันจริง แม้จะเป็นชนิดเดียวกัน

ชั้นที่สองคือวิธีศึกษาไม่เหมือนกัน งานที่เก็บปลวกออกจากไม้โดยตรงกับงานที่ใช้สัดส่วนตัวทำเครื่องหมาย ไม่ได้มีโอกาสตรวจพบสมาชิกในเครือข่ายเท่ากัน

ดังนั้น เราไม่ควรสรุปว่าโตรอนโตมีอาณาจักรใหญ่กว่ามิสซิสซิปปีเพราะภูมิอากาศเพียงอย่างเดียว ความแตกต่างด้านวิธีสำรวจ อายุอาณาจักร อาหาร สภาพเมือง ความชื้น ฤดูกาล และขอบเขตพื้นที่ศึกษา ล้วนมีผลต่อข้อมูลที่ได้

พื้นที่หากิน ระยะหากิน และขนาดประชากร ไม่ใช่คำเดียวกัน

ตัวเลขสามประเภทนี้มักปรากฏอยู่ใกล้กัน แต่ตอบคนละคำถาม

ขนาดประชากรที่ออกหากิน

คือจำนวนสมาชิกที่แบบจำลองประเมินว่าหมุนเวียนอยู่ในเครือข่ายซึ่งเชื่อมต่อกับจุดเก็บตัวอย่าง ไม่ใช่จำนวนไข่ ตัวอ่อน ตัวสืบพันธุ์ และสมาชิกทั้งหมดโดยตรง

พื้นที่หากิน

คือพื้นที่ขั้นต่ำที่ล้อมจากตำแหน่งซึ่งจับปลวกทำเครื่องหมายหรือยืนยันการเชื่อมต่อได้ หากยังพบปลวกที่ขอบแปลง พื้นที่จริงอาจใหญ่กว่าที่รายงาน

ระยะหากินเชิงเส้น

คือระยะตรงระหว่างจุดที่เกี่ยวข้องในการศึกษา เช่น จุดปล่อยกับจุดจับกลับ หรือระหว่างสถานีที่เชื่อมถึงกัน ไม่ใช่ระยะทางจริงที่ปลวกเดินภายในอุโมงค์ และไม่ใช่ระยะจากราชินีโดยอัตโนมัติ

ปลวกอาจเดินตามอุโมงค์คดเคี้ยวเป็นระยะทางมากกว่าระยะเส้นตรงหลายเท่า ขณะเดียวกัน การไม่พบปลวกไกลเกินขอบแปลงอาจเกิดจากไม่มีสถานีตรวจ ไม่ใช่เพราะปลวกหยุดอยู่ตรงนั้น

พบปลวกจุดเดียว แปลว่าปัญหาครอบคลุมรัศมี 75 เมตรหรือไม่

ไม่ควรตีความเช่นนั้น ตัวเลขสูงสุดจากงานวิจัยแสดงถึงศักยภาพที่ตรวจพบในอาณาจักรบางแห่งภายใต้สภาพพื้นที่เฉพาะ ไม่ใช่วงรัศมีมาตรฐานที่ต้องลากรอบบ้านทุกหลัง

การพบปลวกจุดหนึ่งบอกได้เพียงว่ามีเส้นทางเข้าถึงจุดนั้น แต่ยังไม่บอกว่า

• อาณาจักรมีสมาชิกกี่ตัว
• พื้นที่ส่วนใดเชื่อมกับเครือข่ายเดียวกัน
• ปลวกเดินทางมาจากทิศใด
• มีอาณาจักรมากกว่าหนึ่งกลุ่มหรือไม่
• ตัวสืบพันธุ์อยู่ตำแหน่งใด
• ความเสียหายเกิดขึ้นมานานเท่าไร

คำตอบต้องมาจากการสำรวจหลักฐานหลายตำแหน่งและการติดตามตามเวลา ไม่ใช่นำระยะสูงสุดจากงานต่างประเทศมาทำนายบ้านหนึ่งหลังโดยตรง

อาณาจักรใหญ่กว่า แปลว่าสร้างความเสียหายมากกว่าเสมอหรือไม่

จำนวนประชากรเป็นเพียงส่วนหนึ่งของความเสี่ยง อาณาจักรขนาดใหญ่อาจมีปลวกเพียงส่วนน้อยเข้าถึงอาคาร ขณะที่อาณาจักรเล็กกว่าแต่อาศัยใกล้ไม้ชื้นและเข้าถึงโครงสร้างได้ต่อเนื่อง อาจสร้างความเสียหายเฉพาะจุดได้รุนแรงกว่า

ความเสียหายจริงยังขึ้นอยู่กับ

• จำนวนปลวกที่เข้าถึงไม้ชิ้นนั้น
• ระยะเวลาที่กินอย่างต่อเนื่อง
• ชนิด ปริมาณ และสภาพของไม้
• ความชื้นและอุณหภูมิ
• เส้นทางที่ปลอดภัยจากการรบกวน
• แหล่งอาหารอื่นภายในอาณาเขต
• มาตรการป้องกันและควบคุมของอาคาร

ดังนั้น “อาณาจักรหลักล้าน” ไม่ควรถูกใช้เป็นถ้อยคำสร้างความกลัว แต่ควรใช้เพื่ออธิบายว่า ร่องรอยเล็ก ๆ บนผิวอาคารอาจเชื่อมโยงกับระบบที่กว้างกว่าสิ่งที่มองเห็น

สนใจผลิตภัณฑ์หรือคำแนะนำด้านการควบคุมปลวก

การควบคุมปลวกไม่ควรเริ่มจากการเดาว่าอาณาจักรมีสมาชิกกี่ตัว หรือจัดการเฉพาะไม้ชิ้นที่พบความเสียหาย แต่ควรเริ่มจากการสำรวจสภาพอาคารและวางแผนติดตามเครือข่ายอย่างเป็นระบบ

แนวทาง IPM ที่เหมาะสมอาจประกอบด้วย

• ตรวจทางเดินดิน ไม้เสียหาย รอยแตกร้าว และจุดงานระบบทั้งภายในและภายนอก
• สำรวจน้ำรั่ว การควบแน่น จุดระบายน้ำ และไม้สัมผัสดิน
• ทำแผนที่จุดตรวจและกำหนดหมายเลขสถานี
• บันทึกวันที่ การกิน การพบตัว และความเปลี่ยนแปลงของแต่ละตำแหน่ง
• ตรวจบริเวณรอบอาคาร ไม่จำกัดเฉพาะจุดที่พบความเสียหาย
• เลือกระบบเหยื่อ แนวป้องกันทางกายภาพ หรือสารป้องกันกำจัดปลวกที่ขึ้นทะเบียนตามผลสำรวจและฉลาก
• หลีกเลี่ยงการรบกวนสถานีเหยื่อหรือฉีดสารรอบสถานีโดยไม่มีแผน
• ประเมินผลจากแนวโน้มหลายสถานี ไม่ใช้การหายไปจากจุดเดียวเป็นหลักฐานว่าเครือข่ายสิ้นสุดแล้ว
• ตรวจติดตามหลังดำเนินการ เพื่อเฝ้าระวังเส้นทางใหม่และอาณาจักรใกล้เคียง

บ้าน ร้านอาหาร โรงแรม โรงพยาบาล โรงเรียน คลังสินค้า และโรงงานอาหารมีโครงสร้างกับข้อจำกัดแตกต่างกัน แผนควบคุมจึงควรออกแบบให้เหมาะกับความเสี่ยง การใช้งานพื้นที่ และข้อกำหนดด้านความปลอดภัยของแต่ละแห่ง

สรุป: อย่าปล่อยให้ตัวเลขใหญ่กว่าหลักฐาน

สิ่งที่งานวิจัยเหล่านี้บอกเราได้คือ

1. R. flavipes บางอาณาจักรมีประชากรที่ออกหากินระดับหลักล้านตัว
2. อาณาเขตหาอาหารบางแห่งครอบคลุมพื้นที่หลักพันตารางเมตร
3. ปลวกทำเครื่องหมายถูกจับกลับได้ห่างจากจุดปล่อยหลายสิบเมตร
4. อาณาจักรชนิดเดียวกันมีขนาดแตกต่างกันมาก
5. วิธีสำรวจมีผลต่อจำนวนประชากรและขอบเขตที่ตรวจพบ
6. ระยะหากินไม่ใช่ระยะจากราชินีหรือรังกลางโดยอัตโนมัติ
7. ร่องรอยหนึ่งจุดควรถูกมองเป็นจุดเริ่มต้นของการสำรวจ ไม่ใช่ขอบเขตทั้งหมดของปัญหา

ตัวเลขหลักล้านช่วยให้เราเห็นศักยภาพของระบบสังคมปลวก แต่การจัดการที่รับผิดชอบต้องทำมากกว่าหยิบค่าสูงสุดมาใช้ สิ่งสำคัญกว่าคือการสำรวจว่าเครือข่ายซึ่งเกี่ยวข้องกับอาคารจริงอยู่ตรงไหน เปลี่ยนแปลงอย่างไร และตอบสนองต่อมาตรการควบคุมหรือไม่

FAQ : คำถามที่พบบ่อย

Q : Reticulitermes flavipes ทุกอาณาจักรมีปลวกหลักล้านตัวหรือไม่

A : ไม่ใช่ งานวิจัยรายงานค่าตั้งแต่หลักหมื่นถึงหลักล้าน และยังขึ้นกับอายุอาณาจักร พื้นที่ วิธีเก็บตัวอย่าง ฤดูกาล และนิยามประชากรที่ใช้

Q : ตัวเลข 5 ล้านตัวหมายถึงสมาชิกทั้งหมดหรือไม่

A : งานฟลอริดารายงานประชากรที่ออกหากินจาก mark–recapture จึงไม่ใช่การนับไข่ ตัวอ่อน ตัวสืบพันธุ์ และสมาชิกทุกตัวโดยตรง

Q : ระยะหากิน 71 หรือ 75 เมตรวัดจากรังหรือไม่

A : ไม่จำเป็น งานลักษณะนี้มักรายงานระยะเชิงเส้นระหว่างจุดปล่อย จุดจับกลับ หรือสถานีที่เชื่อมกัน ไม่ได้หมายความว่าพบราชินีหรือศูนย์กลางรังแล้ว

Q : พื้นที่หากิน 2,361 ตารางเมตรเป็นวงกลมรอบบ้านหรือไม่

A : ไม่ใช่ อาณาเขตจริงมีรูปทรงไม่สม่ำเสมอและเปลี่ยนตามอาหาร ความชื้น ดิน และสิ่งกีดขวาง ไม่ควรวาดเป็นวงรัศมีตายตัว

Q : ทำไมตัวเลขจากมิสซิสซิปปีจึงต่ำกว่าฟลอริดาและโตรอนโต

A : อาจมีทั้งความแตกต่างจริงของอาณาจักรและความแตกต่างของวิธีศึกษา งานมิสซิสซิปปีใช้การเก็บตัวอย่างแบบทำลายแหล่งอาศัย ส่วนอีกสองพื้นที่ใช้ mark–recapture จึงไม่ควรอธิบายด้วยภูมิอากาศเพียงปัจจัยเดียว

Q : หากพบปลวกเพียงไม่กี่ตัว จำเป็นต้องตรวจพื้นที่อื่นหรือไม่

A : ควรตรวจ เพราะจำนวนที่มองเห็นไม่ได้บอกขนาดของเครือข่าย ควรสำรวจความชื้น ทางเดินดิน ไม้สัมผัสดิน พื้นที่รอบอาคาร และติดตามตำแหน่งที่มีความเสี่ยง

หมายเหตุเกี่ยวกับภาพ: ภาพทั้งหมดเป็นภาพสร้างเชิงแนวคิดเพื่ออธิบายงานสำรวจและขนาดเครือข่าย ไม่ใช่ภาพจากงานวิจัยที่อ้างถึง จำนวนปลวก สถานี และรูปทรงอุโมงค์ในภาพไม่ใช้แทนข้อมูลเชิงปริมาณหรือยืนยันขอบเขตจริง

แหล่งอ้างอิงหลัก

• Howard, R.W., Jones, S.C., Mauldin, J.K. & Beal, R.H. (1982). Abundance, distribution, and colony size estimates for Reticulitermes spp. in Southern Mississippi. Environmental Entomology 11: 1290–1293.
• Grace, J.K., Abdallay, A. & Farr, K.R. (1989). Eastern subterranean termite foraging territories and populations in Toronto. The Canadian Entomologist 121: 551–556.
• Grace, J.K. (1990). Mark-recapture studies with Reticulitermes flavipes. Sociobiology 16: 297–303.
• Su, N.-Y., Ban, P.M. & Scheffrahn, R.H. (1993). Foraging populations and territories of the eastern subterranean termite in southeastern Florida. Environmental Entomology 22: 1113–1117.

สนใจสั่งซื้อหรือขอคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ

บริษัท กรีน อะโกรซายน์ จำกัด

Web: www.greenbestproduct.com
โทรศัพท์ : 02-374-7118-9, 02-377-9580, 02-377-2488, 02-375-1995
Hotline : 081-421-8517, 081-905-6566