โรคแมวข่วนติดต่ออย่างไร?

ศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคของสหรัฐอเมริกา หรือ CDC อธิบายเส้นทางการติดต่อที่สำคัญไว้ดังนี้:

• ถูกแมวที่มีเชื้อข่วนจนผิวหนังแตก
• รอยข่วนปนเปื้อนสิ่งขับถ่ายของหมัด
• ถูกแมวที่ติดเชื้อกัด
• แมวเลียบริเวณแผลเปิดหรือเยื่อบุตา
• สัมผัสแมวที่มีหมัด โดยเฉพาะลูกแมวหรือแมวจร

ยังมีข้อเสนอว่าหมัดแมวอาจแพร่เชื้อสู่คนโดยการกัดโดยตรง แต่ CDC ระบุว่าเส้นทางนี้ยังไม่ได้รับการพิสูจน์อย่างแน่ชัด ข้อมูลโรคแมวข่วนจาก CDC

การถูกแมวข่วนไม่ได้หมายความว่าจะเป็นโรคทุกครั้ง ความเสี่ยงขึ้นอยู่กับว่าแมวมีเชื้อหรือไม่ มีหมัดหรือไม่ บาดแผลลึกเพียงใด และผู้ถูกข่วนมีภูมิคุ้มกันแข็งแรงเพียงใด

หมัดแมวทำให้แมวติดเชื้อได้อย่างไร?

แมวที่มีเชื้อ B. henselae สามารถมีเชื้ออยู่ในกระแสเลือดโดยไม่แสดงอาการ หมัดแมวที่ดูดเลือดจากแมวตัวนั้นอาจรับเชื้อเข้าไป และปล่อยแบคทีเรียออกมากับสิ่งขับถ่าย

เมื่อหมัดหรือสิ่งขับถ่ายที่มีเชื้อปนเปื้อนอยู่ในสภาพแวดล้อม เชื้ออาจเข้าสู่แมวตัวอื่นผ่านบาดแผลเล็ก ๆ ที่ผิวหนัง โดยเฉพาะเมื่อแมวเกาหรือเลียขนของตัวเอง

งานทดลองที่ตีพิมพ์ตั้งแต่ปี 1996 แสดงให้เห็นว่าหมัดแมวสามารถแพร่ B. henselae ระหว่างแมวได้จริง จึงถือเป็นพาหะที่ได้รับการยืนยัน ไม่ใช่เพียงการตรวจพบ DNA ของเชื้อในตัวหมัดเท่านั้น งานทดลองการแพร่เชื้อโดยหมัดแมว

ประเด็นนี้สำคัญ เพราะคำว่า “ตรวจพบเชื้อในแมลง” กับ “พิสูจน์ว่าแมลงชนิดนั้นแพร่เชื้อได้จริง” มีความหมายทางวิทยาศาสตร์แตกต่างกัน

แมวที่มีเชื้อต้องมีอาการป่วยหรือไม่?

ไม่จำเป็น แมวที่มี B. henselae จำนวนมากยังมีสุขภาพปกติ กินอาหาร เล่น และใช้ชีวิตได้ตามปกติ เจ้าของจึงไม่สามารถบอกได้จากรูปลักษณ์ภายนอกเพียงอย่างเดียวว่าแมวมีเชื้อหรือไม่

แมวบางตัวอาจมีเชื้อในกระแสเลือดเป็นเวลานานหรือพบเชื้อเป็นช่วง ๆ โดยเฉพาะแมวอายุน้อย แมวที่มีหมัด และแมวที่อาศัยกลางแจ้งหรือสัมผัสแมวจร

CDC ไม่แนะนำให้ตรวจหรือให้ยาปฏิชีวนะแก่แมวสุขภาพดีทุกรายเพียงเพราะเจ้าของกังวลเรื่องโรคแมวข่วน การประเมินและรักษาควรอยู่ในดุลยพินิจของสัตวแพทย์ โดยเฉพาะเมื่อแมวมีอาการผิดปกติหรืออาศัยอยู่กับผู้มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง คำแนะนำด้านสัตวแพทย์จาก CDC

แล้วหนูเกี่ยวข้องกับ Bartonella อย่างไร?

นี่คือส่วนที่ต้องแยกคำสองคำออกจากกันให้ชัดเจน ได้แก่

• Bartonella henselae ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของโรคแมวข่วน
• Bartonella spp. ซึ่งหมายถึงแบคทีเรียหลายชนิดในสกุลเดียวกัน

หนูและสัตว์ฟันแทะเป็นแหล่งรังโรคของ Bartonella ได้หลายชนิด หมัด เห็บ ไร และเหาของหนูก็สามารถตรวจพบ DNA ของแบคทีเรียในสกุลนี้ได้เช่นกัน

งานสำรวจในประเทศไทยตรวจพบ Bartonella หลายชนิดในหนูและปรสิตภายนอกของหนู โดยการศึกษาหนึ่งพบ DNA ของเชื้อในหมัดหนูที่ตรวจเกือบ 60% ผลดังกล่าวแสดงให้เห็นว่าหนูและปรสิตของหนูมีความสำคัญต่อการเฝ้าระวังโรคจากสัตว์สู่คน งานสำรวจหมัดหนูในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย

แต่ข้อมูลนี้ยังไม่เท่ากับการพิสูจน์ว่า:

• หมัดหนูเป็นพาหะหลักของ B. henselae
• หมัดหนูกระโดดจากหนูมาแพร่โรคแมวข่วนสู่แมวเป็นเส้นทางปกติ
• ผู้ป่วยโรคแมวข่วนส่วนใหญ่ได้รับเชื้อมาจากหนู
• การพบหนูในบ้านหมายความว่าแมวต้องมีเชื้อ Bartonella

วงจรที่มีหลักฐานชัดเจนที่สุดสำหรับโรคแมวข่วนยังคงเป็น:

แมวที่มีเชื้อ → หมัดแมว → แมวตัวอื่น → รอยข่วนหรือบาดแผลของคน

หมัดที่เคยดูดเลือดหนูสามารถนำเชื้อเข้าสู่แมวได้หรือไม่?

ไม่ควรเขียนยืนยันเช่นนั้นในบริบทของโรคแมวข่วน

แม้ว่าหมัดบางชนิดจะดูดเลือดสัตว์ได้มากกว่าหนึ่งชนิด และหนูกับหมัดหนูจะมีเชื้อ Bartonella หลายชนิด แต่การแพร่เชื้อขึ้นอยู่กับความสัมพันธ์เฉพาะระหว่าง:

• ชนิดของแบคทีเรีย
• ชนิดของหมัด
• สัตว์เจ้าบ้าน
• ความสามารถของเชื้อในการอยู่รอดและเพิ่มจำนวนในหมัด
• ความสามารถของหมัดในการส่งเชื้อสู่เจ้าบ้านตัวใหม่

การตรวจพบ DNA ในหมัดจึงยังไม่เพียงพอที่จะเรียกหมัดชนิดนั้นว่า “พาหะที่มีความสามารถ” หรือ competent vector

สำหรับ B. henselae พาหะที่มีหลักฐานมั่นคงที่สุดคือหมัดแมว Ctenocephalides felis ส่วนแมวเป็นแหล่งรังโรคหลัก

โรคแมวข่วนมีอาการอย่างไร?

อาการทั่วไปอาจเริ่มจากตุ่มหรือรอยแดงบริเวณที่ถูกข่วนหรือกัด หลังจากนั้นต่อมน้ำเหลืองใกล้บริเวณดังกล่าวอาจโตและกดเจ็บ ผู้ป่วยบางรายมี:

• ไข้ต่ำ
• อ่อนเพลีย
• ปวดศีรษะ
• เบื่ออาหาร
• เจ็บต่อมน้ำเหลือง
• ตุ่มหรือแผลเล็กบริเวณที่เชื้อเข้าสู่ร่างกาย

อาการมักเกิดภายในหลายวันถึงหลายสัปดาห์หลังสัมผัสแมว ผู้ป่วยส่วนใหญ่ที่มีภูมิคุ้มกันปกติมักมีอาการจำกัดและหายได้ แต่ต่อมน้ำเหลืองอาจใช้เวลาหลายสัปดาห์หรือหลายเดือนกว่าจะกลับเป็นปกติ

ผู้มีภูมิคุ้มกันบกพร่องอาจมีความเสี่ยงต่อการติดเชื้อที่รุนแรงหรือกระจายไปยังอวัยวะอื่นมากกว่า เช่น ตา ตับ ม้าม สมอง หรือหัวใจ

Bartonella กลายเป็นการติดเชื้อเรื้อรังได้หรือไม่?

แบคทีเรียในสกุล Bartonella สามารถทำให้เกิดการติดเชื้อในกระแสเลือดเป็นเวลานานในสัตว์ที่เป็นแหล่งรังโรคตามธรรมชาติ เช่น แมวหรือสัตว์ฟันแทะบางชนิด

ในคน มีรายงานการตรวจพบเชื้อหรือสารพันธุกรรมของเชื้อในกระแสเลือดเป็นเวลานาน โดยเฉพาะในกรณีศึกษาหรือผู้ที่มีประวัติสัมผัสสัตว์และแมลงดูดเลือดอย่างใกล้ชิด งานของ Breitschwerdt และคณะเคยรายงานการตรวจพบ B. henselae และ B. vinsonii ในคนที่มีภูมิคุ้มกันปกติและสัมผัสสัตว์เป็นประจำ รายงานการตรวจพบ Bartonella ในกระแสเลือด

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรนำรายงานเหล่านี้ไปสรุปว่าโรคแมวข่วนทั่วไปจะกลายเป็นการติดเชื้อเรื้อรังทุกราย หรือใช้คำว่า “โรคแมวข่วนเรื้อรัง” วินิจฉัยอาการกว้าง ๆ โดยไม่มีการประเมินจากแพทย์

การตรวจ Bartonella มีข้อจำกัด เชื้อเพาะเลี้ยงยาก ผลตรวจภูมิคุ้มกันและ PCR อาจไม่สอดคล้องกัน และอาการหลายอย่างคล้ายโรคอื่น การวินิจฉัยจึงต้องพิจารณาประวัติ อาการ การตรวจร่างกาย และผลตรวจทางห้องปฏิบัติการร่วมกัน

เชื้อแพร่จากแม่สู่ทารกในครรภ์ได้หรือไม่?

ข้อมูลดิบกล่าวว่าเชื้อจากหมัดสามารถแพร่ผ่านแม่สู่ทารกและทำให้เกิดความผิดปกติแต่กำเนิด แต่หลักฐานปัจจุบันยังไม่เพียงพอสำหรับข้อสรุปดังกล่าว

รายงานของทีม Breitschwerdt ในปี 2010 ศึกษาครอบครัวหนึ่งที่มีอาการเจ็บป่วยเรื้อรัง และตรวจพบ DNA ของ Bartonella ในสมาชิกครอบครัว รวมถึงตัวอย่างจากบุตรที่เสียชีวิตหลังคลอดไม่นาน

รายงานนี้เสนอ “ความเป็นไปได้” ของการถ่ายทอดระหว่างแม่กับทารก แต่เป็นกรณีศึกษาเพียงครอบครัวเดียว ไม่สามารถพิสูจน์ได้ว่า:

• เชื้อแพร่ผ่านรกจริงในกรณีนั้น
• หมัดเป็นผู้ส่งเชื้อไปยังทารกโดยตรง
• เชื้อเป็นสาเหตุของความผิดปกติหรือการเสียชีวิต
• เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นเป็นปกติในหญิงตั้งครรภ์ที่เลี้ยงแมว

ดังนั้นไม่ควรใช้ข้อมูลนี้สร้างความตื่นตระหนกหรือแนะนำให้หญิงตั้งครรภ์เลิกเลี้ยงแมว หากมีข้อกังวล ควรปรึกษาสูติแพทย์และสัตวแพทย์ พร้อมให้สมาชิกคนอื่นช่วยดูแลเรื่องหมัดและการทำความสะอาดสัตว์เลี้ยง

การควบคุมหนูช่วยป้องกันโรคแมวข่วนหรือไม่?

การควบคุมหนูมีประโยชน์ต่อสุขอนามัยโดยรวม และช่วยลดความเสี่ยงจากเชื้อโรคกับปรสิตภายนอกหลายชนิด แต่ไม่ควรนำเสนอว่าเป็นมาตรการหลักสำหรับป้องกันโรคแมวข่วน

มาตรการที่ตรงกับวงจร B. henselae มากที่สุดคือ:

1. ป้องกันหมัดในแมวอย่างสม่ำเสมอ
2. ลดโอกาสที่แมวสัมผัสแมวจรหรือสัตว์ที่มีหมัด
3. เลี้ยงแมวภายในบ้านเมื่อทำได้
4. หลีกเลี่ยงการเล่นรุนแรงจนถูกข่วนหรือกัด
5. ล้างบาดแผลทันทีหลังถูกข่วน
6. ไม่ให้แมวเลียแผลเปิด ใบหน้า หรือดวงตา

การควบคุมหนูควรเป็นมาตรการเสริมภายใต้แนวคิด One Health เพราะช่วยลดสัตว์รังโรคและปรสิตชนิดอื่นรอบบ้าน แต่ไม่สามารถใช้แทนการป้องกันหมัดบนตัวแมวได้

วิธีป้องกันหมัดอย่างปลอดภัยในบ้านที่เลี้ยงแมว

ปรึกษาสัตวแพทย์ก่อนเลือกผลิตภัณฑ์

เลือกผลิตภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียนสำหรับแมวและเหมาะกับอายุ น้ำหนัก และภาวะสุขภาพ ห้ามนำผลิตภัณฑ์สำหรับสุนัขมาใช้กับแมวโดยไม่ตรวจสอบ

โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์ที่มี เพอร์เมทรินเข้มข้น ซึ่งอาจเป็นพิษรุนแรงต่อแมว CDC ระบุอย่างชัดเจนว่าไม่ควรใช้ผลิตภัณฑ์เพอร์เมทรินสำหรับสุนัขกับแมว

ป้องกันพร้อมกันทุกตัวในบ้าน

หากบ้านมีแมวหรือสุนัขหลายตัว ควรให้สัตวแพทย์วางแผนป้องกันหมัดให้ครอบคลุมทั้งหมด มิฉะนั้นสัตว์ที่ไม่ได้รับการป้องกันอาจเป็นแหล่งให้หมัดกลับมาเพิ่มจำนวนอีก

จัดการสิ่งแวดล้อมร่วมด้วย

หมัดตัวเต็มวัยอาศัยอยู่บนสัตว์ แต่ไข่ ตัวอ่อน และดักแด้จำนวนมากอยู่ตามพรม เบาะ รอยต่อพื้น และบริเวณที่สัตว์นอน จึงควร:

• ซักผ้าปูที่นอนสัตว์ตามความเหมาะสม
• ดูดฝุ่นพรมและรอยต่อพื้นอย่างสม่ำเสมอ
• ทำความสะอาดกรงและพื้นที่พักสัตว์
• กำจัดเศษอินทรียวัตถุในมุมอับ
• ติดตามผลต่อเนื่องตามวงจรชีวิตของหมัด

การระบาดระดับปานกลางถึงรุนแรงอาจใช้เวลาหลายสัปดาห์หรือหลายเดือนจึงควบคุมได้ เนื่องจากดักแด้หมัดทนต่อมาตรการหลายชนิด

วิธีควบคุมหนูโดยไม่เพิ่มความเสี่ยงต่อสัตว์เลี้ยง

บ้านที่มีแมวหรือสุนัขควรใช้แนวทาง IPM ซึ่งประกอบด้วย:

• ปิดช่องว่างรอบท่อ ประตู และแนวหลังคา
• เก็บอาหารคนและอาหารสัตว์ในภาชนะปิด
• ไม่วางชามอาหารสัตว์ทิ้งไว้ตลอดคืน
• จัดเก็บขยะและอาหารสัตว์อย่างเป็นระบบ
• ลดพุ่มไม้และสิ่งของกองสะสมชิดอาคาร
• ใช้กับดักหรือสถานีควบคุมในจุดที่สัตว์เลี้ยงเข้าไม่ถึง
• หลีกเลี่ยงเหยื่อพิษแบบเปิดหรือเม็ดเหยื่อที่หลุดกระจาย
• ตรวจสัตว์เลี้ยงหากสงสัยว่าสัมผัสหนูหรือซากหนู

การให้แมวจับหนูไม่ใช่วิธีควบคุมที่ปลอดภัย เพราะเพิ่มโอกาสสัมผัสบาดแผล ปรสิต และเชื้อโรคจากสัตว์ป่า

หากถูกแมวข่วนควรทำอย่างไร?

1. ล้างแผลด้วยสบู่และน้ำไหลทันที
2. หลีกเลี่ยงการบีบหรือแกะแผล
3. สังเกตอาการบวม แดง ร้อน ปวด หรือมีหนอง
4. เฝ้าดูต่อมน้ำเหลืองบริเวณใกล้แผล
5. ตรวจสอบประวัติวัคซีนบาดทะยักตามคำแนะนำของแพทย์
6. หากเป็นแผลลึก แมวจร หรือไม่ทราบประวัติวัคซีนพิษสุนัขบ้า ควรรับการประเมินโดยเร็ว

ควรพบแพทย์หากมีไข้ ต่อมน้ำเหลืองโตและเจ็บ แผลติดเชื้อ อาการไม่ดีขึ้น หรือเป็นผู้มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง

โรคพิษสุนัขบ้า บาดทะยัก การติดเชื้อแบคทีเรียทั่วไป และโรคแมวข่วนเป็นคนละความเสี่ยงกัน การได้รับการประเมินจึงไม่ควรพิจารณาเฉพาะ Bartonella อย่างเดียว

สรุป

โรคแมวข่วนไม่ได้เกิดจากเล็บแมวโดยตรง แต่เกิดจากแบคทีเรีย Bartonella henselae ซึ่งมีแมวเป็นแหล่งรังโรคสำคัญ และมีหมัดแมวเป็นพาหะที่ได้รับการยืนยันในการแพร่เชื้อระหว่างแมว

รอยข่วนทำหน้าที่เป็นช่องทางให้เชื้อจากสิ่งขับถ่ายของหมัดหรือสารปนเปื้อนบนตัวแมวเข้าสู่ผิวหนังของคน

หนูและหมัดหนูสามารถพบ Bartonella ได้หลายชนิด รวมถึงงานวิจัยที่ดำเนินการในประเทศไทย แต่ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะระบุว่าหนูเป็นต้นทางหลักของโรคแมวข่วน

การป้องกันที่ตรงจุดที่สุดจึงประกอบด้วยการควบคุมหมัดบนสัตว์เลี้ยงอย่างต่อเนื่อง เลี้ยงแมวภายในบ้าน หลีกเลี่ยงการเล่นรุนแรง ล้างแผลทันที และควบคุมหนูรอบอาคารด้วยวิธีที่ปลอดภัยต่อสัตว์เลี้ยง

FAQ : คำถามที่พบบ่อย

Q : โรคแมวข่วนเกิดจากเล็บแมวหรือไม่?

A : ไม่ได้เกิดจากเนื้อเล็บโดยตรง แต่เล็บอาจนำแบคทีเรียที่ปนเปื้อนจากสิ่งขับถ่ายของหมัดเข้าสู่บาดแผลเมื่อแมวข่วนคน

Q : หมัดแมวกับหมัดหนูเป็นชนิดเดียวกันหรือไม่?

A : ไม่จำเป็น หมัดมีหลายชนิดและมีความชอบต่อสัตว์เจ้าบ้านแตกต่างกัน พาหะที่ได้รับการยืนยันสำหรับ B. henselae ระหว่างแมวคือหมัดแมว Ctenocephalides felis

Q : หนูทำให้แมวติดโรคแมวข่วนได้หรือไม่?

A : ยังไม่มีหลักฐานเพียงพอว่าหนูเป็นเส้นทางหลักของ B. henselae แม้หนูและปรสิตของหนูจะพบแบคทีเรีย Bartonella ชนิดอื่นได้หลายชนิดก็ตาม

Q : แมวที่ไม่มีอาการสามารถมีเชื้อได้หรือไม่?

A : ได้ แมวที่มีเชื้อจำนวนมากไม่แสดงอาการ โดยเฉพาะแมวอายุน้อย แมวกลางแจ้ง และแมวที่มีหมัด

Q : ควรตรวจ Bartonella ให้แมวสุขภาพดีทุกตัวหรือไม่?

A : โดยทั่วไปไม่จำเป็น การตรวจและรักษาควรพิจารณาโดยสัตวแพทย์ตามอาการและความเสี่ยงของสมาชิกในบ้าน

Q : ถูกแมวข่วนทุกครั้งต้องกินยาปฏิชีวนะหรือไม่?

A : ไม่จำเป็นสำหรับทุกกรณี ควรล้างแผลทันทีและพบแพทย์หากแผลลึก มีอาการติดเชื้อ มีไข้ ต่อมน้ำเหลืองโต หรือเป็นผู้มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง

Q : หญิงตั้งครรภ์จำเป็นต้องเลิกเลี้ยงแมวหรือไม่?

A : ไม่มีคำแนะนำทั่วไปให้เลิกเลี้ยงแมวเพราะโรคแมวข่วน ควรป้องกันหมัด หลีกเลี่ยงรอยข่วน ล้างมือ และปรึกษาแพทย์หากมีการสัมผัสที่น่ากังวล

สนใจสั่งซื้อหรือขอคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ

บริษัท กรีน อะโกรซายน์ จำกัด

Web: www.greenbestproduct.com
โทรศัพท์ : 02-374-7118-9, 02-377-9580, 02-377-2488, 02-375-1995
Hotline : 081-421-8517, 081-905-6566