คำตอบสั้น ๆ: โอมิครอนมาจากหนูจริงหรือไม่?

ยังตอบว่า “จริง” ไม่ได้

หลักฐานบางส่วนสนับสนุนว่าเส้นทางผ่านหนูมีความเป็นไปได้ทางชีววิทยา ได้แก่ รูปแบบการกลายพันธุ์บางอย่างของโอมิครอนคล้ายกับสิ่งที่คาดว่าจะเกิดในหนู และโปรตีนสไปก์ของโอมิครอนสามารถจับตัวรับ ACE2 ของหนูได้ดีขึ้น

แต่สิ่งที่ยังไม่เคยพบคือ

• ตัวอย่างไวรัสบรรพบุรุษของโอมิครอนจากหนูในช่วงปี 2020–2021
• ลำดับพันธุกรรมตัวกลางที่แสดงการวิวัฒน์ทีละขั้นในประชากรหนู
• หลักฐานการแพร่จากคนสู่หนูแล้วกลับสู่คนในเหตุการณ์เดียวกัน
• ตำแหน่ง เวลา และหนูชนิดที่เกี่ยวข้องกับเส้นทางดังกล่าว

สมมติฐานจากหนูจึงเป็นคำอธิบายที่น่าสนใจและมีหลักฐานทางอ้อมรองรับ แต่ยังไม่ใช่ข้อสรุปของวงการวิทยาศาสตร์

เหตุใดต้นกำเนิดของโอมิครอนจึงกลายเป็นปริศนา?

โอมิครอน หรือสายพันธุ์ B.1.1.529 ถูกแจ้งต่อองค์การอนามัยโลกในเดือนพฤศจิกายน 2021 และได้รับการจัดเป็นสายพันธุ์ที่น่ากังวลอย่างรวดเร็ว

สิ่งที่ทำให้นักวิทยาศาสตร์แปลกใจคือ ลำดับพันธุกรรมของโอมิครอนแตกต่างจากสายพันธุ์ที่กำลังแพร่ในขณะนั้นมาก โดยเฉพาะการเปลี่ยนแปลงจำนวนมากบนโปรตีนสไปก์ ซึ่งเป็นส่วนที่ไวรัสใช้ยึดเกาะกับเซลล์

เมื่อย้อนต้นไม้วิวัฒนาการกลับไป บรรพบุรุษใกล้เคียงของโอมิครอนดูเหมือนแยกออกจากไวรัสในมนุษย์ตั้งแต่ช่วงต้นของการระบาด แต่ไม่มีลำดับตัวกลางเพียงพออธิบายว่าเชื้อสะสมการกลายพันธุ์จำนวนมากได้อย่างไร

ช่องว่างนี้นำไปสู่สมมติฐานหลักหลายแนวทาง ไม่ใช่เฉพาะเรื่องหนูเพียงอย่างเดียว

Wei และคณะพบเบาะแสอะไร?

งานวิจัยของ Wei และคณะไม่ได้เริ่มจากการจับหนูมาตรวจหาโอมิครอน แต่เริ่มจากการวิเคราะห์ลำดับพันธุกรรมของไวรัสย้อนหลัง

ทีมนักวิจัยพิจารณาหลักฐานสำคัญสามด้าน

1. รูปแบบการกลายพันธุ์หรือ mutation spectrum

สิ่งมีชีวิตแต่ละชนิดมีสภาพแวดล้อมภายในเซลล์และแรงคัดเลือกแตกต่างกัน เมื่อไวรัสเพิ่มจำนวนในเจ้าบ้านต่างชนิด สัดส่วนการเปลี่ยนจากเบสชนิดหนึ่งไปเป็นอีกชนิดหนึ่งอาจทิ้งลักษณะเฉพาะไว้ในจีโนม

นักวิจัยรายงานว่า รูปแบบการกลายพันธุ์ซึ่งเกิดขึ้นก่อนการระบาดของโอมิครอนไม่เหมือนรูปแบบที่พบโดยทั่วไปจากการวิวัฒน์ในมนุษย์ แต่มีความคล้ายคลึงกับรูปแบบการกลายพันธุ์ของไวรัสเมื่ออยู่ในเซลล์ของหนู

นี่เป็นหลักฐานเชิงสถิติ ไม่ใช่รอยนิ้วมือที่สามารถระบุตัวเจ้าบ้านได้อย่างเด็ดขาด เพราะกระบวนการทางชีววิทยาหลายชนิดอาจสร้างรูปแบบที่คล้ายกันได้

2. การกลายพันธุ์บนโปรตีนสไปก์

ทีมวิจัยพบว่าการกลายพันธุ์บางตำแหน่งบนส่วน receptor-binding domain หรือ RBD ของโอมิครอนซ้อนทับกับตำแหน่งที่เคยพบระหว่างการปรับ SARS‑CoV‑2 ให้ติดหนูในการทดลอง

การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้อาจช่วยให้โปรตีนสไปก์จับกับตัวรับ ACE2 ของหนูได้ดีขึ้น ทำให้หนูเป็นหนึ่งในเจ้าบ้านที่มีความเป็นไปได้ตามแบบจำลอง

3. เส้นทางเวลาที่เป็นไปได้

จากการคำนวณเชิงวิวัฒนาการ นักวิจัยเสนอว่าไวรัสบรรพบุรุษอาจออกจากประชากรมนุษย์ช่วงกลางปี 2020 แล้วกลับเข้าสู่มนุษย์ก่อนการตรวจพบโอมิครอนในปลายปี 2021

แต่กรอบเวลานี้เป็นการย้อนคำนวณจากลำดับพันธุกรรม ไม่ใช่บันทึกการแพร่เชื้อที่สังเกตได้โดยตรง

ข้อเสนอของทีมจึงเป็นเส้นทางสมมติว่า

คน → หนู → วิวัฒน์ในหนู → กลับสู่คน

งานต้นฉบับสามารถอ่านได้ที่ Evidence for a mouse origin of the SARS‑CoV‑2 Omicron variant

คำว่า “หนู” ในงานวิจัยหมายถึงหนูบ้านตัวไหน?

งานของ Wei เป็นการอนุมานจากข้อมูลพันธุกรรม ไม่ได้ระบุหนูป่าตัวใดเป็นเจ้าบ้านจริง และไม่ได้จับหนูบ้านจากพื้นที่หนึ่งมาตรวจพบสายวิวัฒนาการบรรพบุรุษของโอมิครอน

ผู้วิจัยเปรียบเทียบรูปแบบกับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหลายชนิด และเสนอว่า “mouse” เป็นตัวเลือกที่เข้ากันได้ดีที่สุด คำนี้มักเชื่อมโยงกับหนูถีบจักรหรือหนูบ้าน Mus musculus ซึ่งเป็นชนิดที่ใช้ในงานทดลองจำนวนมากและอาศัยใกล้มนุษย์ทั่วโลก

ดังนั้น การเขียนว่า “โอมิครอนวิวัฒน์ในหนูบ้านป่า” เป็นการระบุเกินหลักฐาน ข้อความที่แม่นยำกว่าคือ

งานวิเคราะห์เสนอว่าสัตว์ในกลุ่มหนู โดยเฉพาะ mouse อาจเป็นเจ้าบ้านตัวกลาง แต่ยังไม่ทราบชนิด ประชากร หรือสถานที่จริง

งานโครงสร้างโปรตีนสนับสนุนสมมติฐานนี้อย่างไร?

ในปี 2022 นักวิจัยอีกกลุ่มศึกษาว่า RBD ของโอมิครอนจับกับ ACE2 ของหนูได้อย่างไรในระดับโครงสร้างโมเลกุล

ผลการศึกษาพบว่าการกลายพันธุ์บางตำแหน่งของโอมิครอนช่วยสร้างปฏิสัมพันธ์กับ mouse ACE2 ได้อย่างเหมาะสมกว่าสายพันธุ์ดั้งเดิม งานนี้จึงสนับสนุนว่า โอมิครอนมีคุณสมบัติบางอย่างซึ่งสอดคล้องกับการปรับตัวต่อหนู งานโครงสร้าง mouse ACE2

อย่างไรก็ตาม การจับ ACE2 ของหนูได้ดีไม่ได้พิสูจน์ว่าไวรัสต้องวิวัฒน์อยู่ในหนู เพราะการกลายพันธุ์ที่ช่วยหลบภูมิคุ้มกันหรือเพิ่มความสามารถบางอย่างในมนุษย์ อาจให้ผลพลอยได้เป็นการขยายขอบเขตเจ้าบ้านด้วย

พูดง่าย ๆ คือ

“โอมิครอนติดหนูได้ดี” ไม่เท่ากับ “โอมิครอนต้องถือกำเนิดในหนู”

หลักฐานจากหนูนิวยอร์กช่วยยืนยันทฤษฎีนี้หรือไม่?

งานวิจัยหนูนอร์เวย์ในนิวยอร์กปี 2023 แสดงว่า หนูป่าบางตัวเคยสัมผัส SARS‑CoV‑2 และการทดลองพบว่าหนูสามารถติดอัลฟา เดลตา และโอมิครอนได้

ข้อมูลดังกล่าวช่วยสนับสนุนเพียงว่า การแพร่เชื้อจากคนเข้าสู่ประชากรหนู เป็นไปได้ทางชีววิทยา แต่ไม่ได้ยืนยันเส้นทางกำเนิดของโอมิครอน เพราะหนูในนิวยอร์กถูกเก็บตัวอย่างหลังโอมิครอนปรากฏขึ้นแล้ว และไม่พบไวรัสบรรพบุรุษที่เชื่อมต่อช่องว่างในปี 2020–2021

บทความที่ควรทำ Internal Link:

อ่านเพิ่มเติม: “หนูนิวยอร์กติด SARS‑CoV‑2 จริงไหม? เจาะงานวิจัย Wang ปี 2023”

สมมติฐานอื่นเกี่ยวกับกำเนิดโอมิครอนมีอะไรบ้าง?

นักวิทยาศาสตร์พิจารณาคำอธิบายหลักอย่างน้อยสามแนวทาง

บททบทวนด้านวิวัฒนาการของ SARS‑CoV‑2 ในปี 2023 ประเมินว่า แบบจำลองการวิวัฒน์ระหว่างการติดเชื้อเรื้อรังในมนุษย์มีน้ำหนักมากกว่าสมมติฐานแหล่งกักเก็บในสัตว์ แม้จะยังมีความไม่แน่นอนอยู่ Nature Reviews Microbiology

ต้องพบหลักฐานอะไรจึงจะยืนยันทฤษฎีจากหนูได้?

หลักฐานที่ทรงพลังที่สุดไม่ใช่การพบว่าโอมิครอนปัจจุบันติดหนูได้ แต่ต้องพบข้อมูลจากช่วงเวลาก่อนโอมิครอนปรากฏ เช่น

1. ตัวอย่าง SARS‑CoV‑2 จากหนูซึ่งเก็บไว้ระหว่างปี 2020–2021
2. ลำดับพันธุกรรมที่อยู่กึ่งกลางระหว่างไวรัสในคนยุคแรกกับโอมิครอน
3. ชุดการกลายพันธุ์ที่เพิ่มขึ้นตามลำดับภายในประชากรหนู
4. หลักฐานว่าเชื้อแพร่ระหว่างหนูได้ต่อเนื่อง
5. ความเชื่อมโยงทางเวลาและสถานที่ระหว่างหนูที่ติดเชื้อกับผู้ป่วยโอมิครอนระยะแรก
6. หลักฐานตัดคำอธิบายอื่น เช่น การติดเชื้อเรื้อรังในคน ออกได้อย่างน่าเชื่อถือ

ปัญหาคือ ตัวอย่างหนูจากช่วงเวลาที่ต้องการอาจไม่เคยถูกเก็บ หรือถูกเก็บไว้โดยไม่ได้ตรวจหา SARS‑CoV‑2 ทำให้เส้นทางนี้ยากต่อการพิสูจน์ย้อนหลัง

สัตว์สามารถรับเชื้อจากคนแล้วแพร่กลับได้จริงหรือไม่?

เส้นทางดังกล่าวไม่ได้เป็นเพียงแนวคิดทางทฤษฎี เพราะเคยมีหลักฐาน SARS‑CoV‑2 แพร่จากคนเข้าสู่มิงก์ในฟาร์ม วิวัฒน์ในประชากรมิงก์ และแพร่กลับสู่คน นอกจากนี้ยังมีรายงานสายวิวัฒนาการที่แตกต่างในกวางหางขาวพร้อมหลักฐานการแพร่กลับสู่มนุษย์

สิ่งเหล่านี้พิสูจน์ว่าเส้นทาง

คน → สัตว์ → วิวัฒน์ → คน

สามารถเกิดขึ้นได้กับ SARS‑CoV‑2 แต่ไม่ได้พิสูจน์ว่าเหตุการณ์เดียวกันเกิดกับโอมิครอนและหนู

เหตุใดสมมติฐานที่ยังพิสูจน์ไม่ได้จึงมีคุณค่า?

ในวิทยาศาสตร์ สมมติฐานไม่ได้มีไว้ให้เชื่อทันที แต่มีไว้กำหนดว่าควรหาอะไรต่อ

สมมติฐานจากหนูนำไปสู่คำถามซึ่งมีประโยชน์ต่อสาธารณสุข เช่น

• ควรเก็บตัวอย่างหนูเมืองในพื้นที่ใด
• ควรติดตามเฉพาะเชื้อปัจจุบันหรือเก็บตัวอย่างไว้ศึกษาย้อนหลัง
• จะตรวจพบสัญญาณการปรับตัวต่อสัตว์ก่อนแพร่กลับสู่คนได้อย่างไร
• ควรเชื่อมข้อมูลคน น้ำเสีย หนู และสัตว์ชนิดอื่นอย่างไร
• การจัดการขยะและลดการสัมผัสระหว่างคนกับหนูช่วยลดโอกาสการข้ามชนิดได้เพียงใด

นี่คือเหตุผลที่ One Health ไม่ใช่เพียงคำสวยงาม แต่เป็นระบบเฝ้าระวังที่ต้องทำให้ข้อมูลสุขภาพคน สัตว์ และสิ่งแวดล้อมมองเห็นกันได้

การเฝ้าระวังหนูช่วยเตือนสายพันธุ์ใหม่ได้จริงไหม?

มีศักยภาพ แต่ต้องออกแบบอย่างเป็นระบบ

การพบไวรัสเพียงครั้งเดียวในหนูไม่เพียงพอสำหรับเตือนภัย ต้องมีการเก็บตัวอย่างซ้ำจากจุดเดิม ตรวจสารพันธุกรรมเต็มจีโนม เปรียบเทียบกับเชื้อในคน และติดตามว่ามีการแพร่ต่อในประชากรหนูหรือไม่

ระบบเฝ้าระวังที่มีประโยชน์อาจประกอบด้วย

• จุดเก็บตัวอย่างหนูในตลาด ท่อระบายน้ำและบริเวณขยะ
• การตรวจน้ำเสียควบคู่กัน
• การถอดรหัสจีโนมจากตัวอย่างบวก
• การบันทึกชนิดหนู อายุ เพศ พื้นที่และวันเก็บ
• การเชื่อมข้อมูลกับเชื้อที่พบในผู้ป่วย
• มาตรฐานความปลอดภัยสำหรับผู้เก็บตัวอย่าง
• การเก็บตัวอย่างระยะยาวสำหรับศึกษาย้อนหลัง

การเฝ้าระวังไม่ควรถูกใช้เป็นเหตุผลให้กำจัดหนูอย่างไม่เลือกวิธี แต่ควรทำควบคู่กับ IPM ได้แก่ การลดอาหาร จัดการขยะ ปิดทางเข้า และลดจุดที่คนกับหนูสัมผัสกัน

สรุป: ทฤษฎีที่ยังไม่ชนะ แต่ยังไม่ควรถูกทิ้ง

Wei และคณะเสนอสมมติฐานว่า บรรพบุรุษของโอมิครอนอาจออกจากมนุษย์เข้าสู่หนูช่วงกลางปี 2020 สะสมการเปลี่ยนแปลงในสัตว์ แล้วกลับเข้าสู่คนก่อนถูกตรวจพบในปลายปี 2021

รูปแบบการกลายพันธุ์ การซ้อนทับกับตำแหน่งที่ช่วยปรับตัวต่อหนู และโครงสร้างการจับ mouse ACE2 ทำให้สมมติฐานนี้มีพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์ ไม่ใช่เรื่องแต่ง

แต่ยังไม่พบไวรัสบรรพบุรุษในหนู ไม่มีลำดับพันธุกรรมตัวกลาง และไม่มีหลักฐานของเหตุการณ์คนสู่หนูแล้วกลับสู่คนโดยตรง ขณะที่การวิวัฒน์ในผู้ติดเชื้อเรื้อรังยังถูกประเมินว่าเป็นคำอธิบายที่มีน้ำหนักมากกว่า

คำตอบที่ซื่อตรงที่สุดในวันนี้จึงไม่ใช่ “โอมิครอนมาจากหนู” หรือ “หนูไม่เกี่ยวแน่นอน” แต่คือ

หนูเป็นหนึ่งในเส้นทางที่เป็นไปได้ และหลักฐานมากพอให้ศึกษาต่อ—แต่ยังไม่มากพอให้ปิดคดี

FAQ : คำถามที่พบบ่อย

Q : มีการตรวจพบไวรัสบรรพบุรุษของโอมิครอนในหนูหรือไม่?

A : ยังไม่มี งานของ Wei อนุมานเส้นทางจากรูปแบบการกลายพันธุ์และการปรับตัวของโปรตีน ไม่ได้ตรวจพบไวรัสบรรพบุรุษในตัวอย่างหนูจริง

Q : งานวิจัยพิสูจน์ว่าโอมิครอนมาจากหนูบ้านหรือไม่?

A : ไม่พิสูจน์ งานวิจัยเสนอว่า mouse เป็นเจ้าบ้านที่มีความเป็นไปได้สูงตามแบบจำลอง แต่ไม่ทราบชนิด ประชากร สถานที่ หรือเหตุการณ์แพร่เชื้อจริง

Q : โอมิครอนสามารถติดหนูได้จริงหรือไม่?

A : งานโครงสร้างและงานทดลองหลายชิ้นแสดงว่าโอมิครอนสามารถใช้ ACE2 ของหนูและติดหนูทดลองได้ แต่ความสามารถในการติดหนูไม่ได้พิสูจน์ว่าไวรัสวิวัฒน์ขึ้นในหนู

Q : สมมติฐานใดมีน้ำหนักมากที่สุด?

A : บททบทวนวิชาการขนาดใหญ่ในปี 2023 ประเมินว่าการวิวัฒน์ในผู้ติดเชื้อเรื้อรังมีน้ำหนักมากกว่าแหล่งกักเก็บในสัตว์ แต่ยังไม่มีหลักฐานโดยตรงที่ปิดคำถามต้นกำเนิดของโอมิครอนได้ทั้งหมด

Q : หนูนอร์เวย์ในนิวยอร์กยืนยันสมมติฐานนี้หรือไม่?

ไม่ยืนยัน งานนิวยอร์กแสดงว่าหนูสามารถสัมผัส SARS‑CoV‑2 ได้จริง แต่เก็บตัวอย่างหลังโอมิครอนปรากฏ และไม่ได้พบสายพันธุ์บรรพบุรุษที่เชื่อมถึงโอมิครอน

Q : One Health เกี่ยวข้องกับเรื่องนี้อย่างไร?

A : One Health เชื่อมการเฝ้าระวังเชื้อในคน สัตว์และสิ่งแวดล้อม เพื่อค้นหาการข้ามชนิด การปรับตัว และความเสี่ยงแพร่กลับก่อนกลายเป็นปัญหาใหญ่

สนใจสั่งซื้อหรือขอคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ

บริษัท กรีน อะโกรซายน์ จำกัด

Web: www.greenbestproduct.com
โทรศัพท์ : 02-374-7118-9, 02-377-9580, 02-377-2488, 02-375-1995
Hotline : 081-421-8517, 081-905-6566