เกิดอะไรขึ้นในเหตุการณ์ Four Corners ปี 1993?

หนึ่งในเหตุการณ์ที่จุดประกายการสืบสวนเกิดขึ้นเมื่อชายหนุ่มอายุ 19 ปี ซึ่งเป็นนักวิ่งมาราธอนและมีสุขภาพแข็งแรง เกิดอาการหายใจลำบากอย่างรุนแรงระหว่างเดินทาง ผู้สืบสวนพบว่าเขามีความเชื่อมโยงกับหญิงสาวที่เสียชีวิตจากอาการคล้ายกันก่อนหน้านั้นไม่นาน

เมื่อเจ้าหน้าที่สาธารณสุขตรวจสอบย้อนหลัง จึงพบผู้ป่วยรายอื่นที่มีรูปแบบอาการใกล้เคียงกัน ได้แก่ เริ่มจากไข้ ปวดเมื่อยและอ่อนเพลีย ก่อนเข้าสู่ภาวะมีของเหลวสะสมในปอดและการไหลเวียนเลือดล้มเหลวอย่างรวดเร็ว

ทีมจากหน่วยงานท้องถิ่นและศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคแห่งสหรัฐอเมริกา หรือ CDC ร่วมกันตรวจตัวอย่างผู้ป่วย สำรวจบ้านและดักจับสัตว์ฟันแทะในบริเวณที่เกี่ยวข้อง

หลักฐานค่อย ๆ ชี้ไปยังหนูกวาง Peromyscus maniculatus ซึ่งเป็นสัตว์ฟันแทะขนาดเล็กที่พบได้กว้างขวางในอเมริกาเหนือ และสามารถเข้าอาศัยในบ้าน กระท่อม โรงนา และอาคารชนบทได้

ในเดือนพฤศจิกายน 1993 นักวิจัยสามารถแยกไวรัสที่เกี่ยวข้องกับ HPS จากเนื้อเยื่อของหนูกวางซึ่งจับได้ใกล้บ้านผู้ป่วยในนิวเม็กซิโก เหตุการณ์ดังกล่าวกลายเป็นกรณีศึกษาสำคัญของการสืบสวนโรคอุบัติใหม่ CDC Emerging Infectious Diseases, CDC MMWR

หนูกวางเป็นต้นเหตุของฮันตาไวรัสทุกชนิดหรือไม่?

ไม่ใช่

คำว่า “ฮันตาไวรัส” หมายถึงไวรัสหลายชนิด ซึ่งมักมีสัตว์รังโรคตามธรรมชาติแตกต่างกันไป หนูกวางเป็นสัตว์รังโรคหลักของ Sin Nombre virus ในอเมริกาเหนือ แต่ฮันตาไวรัสในภูมิภาคอื่นอาจสัมพันธ์กับหนูคนละชนิด

โรคจากฮันตาไวรัสยังมีรูปแบบแตกต่างกันตามชนิดของไวรัสและพื้นที่ทางภูมิศาสตร์ เช่น

• ในทวีปอเมริกา ไวรัสบางชนิดทำให้เกิด HPS หรือ HCPS ซึ่งกระทบปอดและระบบหัวใจไหลเวียน
• ในยุโรปและเอเชีย ไวรัสบางชนิดสัมพันธ์กับไข้เลือดออกที่มีอาการทางไต หรือ HFRS
• Andes virus ในอเมริกาใต้เป็นกรณีพิเศษที่พบหลักฐานการแพร่ระหว่างคนได้อย่างจำกัด

ดังนั้น การพบหนูในบ้านไม่ได้หมายความว่าหนูตัวนั้นมี Sin Nombre virus และหนูบ้านในประเทศไทยก็ไม่ควรถูกเรียกว่า “หนูกวาง” ตามเหตุการณ์ในสหรัฐฯ

พื้นที่แบบใดควรระมัดระวังเป็นพิเศษ?

พื้นที่เสี่ยงมักเป็นบริเวณที่ปิด ไม่มีคนเข้าใช้งาน และมีโอกาสให้สัตว์ฟันแทะตั้งรังเป็นเวลานาน เช่น

• บ้านพักตากอากาศที่ปิดไว้หลายเดือน
• กระท่อม โรงนา เพิงเก็บเครื่องมือหรือยุ้งฉาง
• ห้องเก็บของซึ่งไม่ค่อยเปิดใช้งาน
• โกดังที่มีอาหารสัตว์หรือเมล็ดพืช
• อาคารร้างและพื้นที่เหนือฝ้า
• รถหรือเครื่องจักรที่จอดทิ้งไว้นาน
• พื้นที่ซึ่งพบมูลจำนวนมาก หลายรัง หรือซากหนู

ยิ่งพบการปนเปื้อนมาก การเข้าไปทำความสะอาดโดยไม่ประเมินสถานการณ์ยิ่งมีความเสี่ยง การปนเปื้อนระดับหนักไม่ควรจัดการเหมือนมูลหนูเพียงไม่กี่ก้อนในพื้นที่เปิดโล่ง

อาการของ HPS เป็นอย่างไร?

ในระยะแรก อาการอาจคล้ายโรคติดเชื้อทั่วไป ได้แก่

• มีไข้
• อ่อนเพลียมาก
• ปวดกล้ามเนื้อ โดยเฉพาะกล้ามเนื้อมัดใหญ่
• ปวดศีรษะหรือเวียนศีรษะ
• คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้องหรือท้องเสียในผู้ป่วยบางราย

หลังจากนั้นผู้ป่วยอาจเริ่มไอ แน่นหน้าอกและหายใจลำบาก เนื่องจากมีของเหลวสะสมในปอด อาการอาจรุนแรงอย่างรวดเร็วและจำเป็นต้องได้รับการดูแลในโรงพยาบาล

อาการเหล่านี้ไม่ได้จำเพาะต่อฮันตาไวรัสและไม่สามารถวินิจฉัยจากอาการเพียงอย่างเดียว หากมีไข้หรืออาการคล้ายไข้หวัดหลังสัมผัสพื้นที่ซึ่งมีหนูหรือสิ่งขับถ่าย ควรแจ้งประวัติการสัมผัสแก่แพทย์ ส่วนผู้ที่เริ่มหายใจลำบากควรรับการประเมินฉุกเฉิน ไม่ควรรอดูอาการเอง

วิธีทำความสะอาดมูลหนูอย่างปลอดภัย

สิ่งที่ไม่ควรทำมากที่สุดคือ กวาดหรือใช้เครื่องดูดฝุ่นกับมูล ปัสสาวะแห้ง และรังหนูโดยตรง เพราะอาจทำให้อนุภาคปนเปื้อนฟุ้งขึ้นสู่อากาศ

สำหรับการปนเปื้อนเล็กน้อยในบ้านหรืออาคารทั่วไป CDC แนะนำขั้นตอนดังนี้

1. เปิดระบายอากาศก่อนเข้าทำความสะอาด

หากเป็นกระท่อม โรงนา หรืออาคารที่ปิดมานาน ให้เปิดประตูและหน้าต่างเพื่อให้อากาศถ่ายเทอย่างน้อย 30 นาที หากทำได้ควรเปิดให้เกิดการระบายอากาศข้ามด้าน และออกมารอภายนอกในช่วงเวลาดังกล่าว

ไม่ควรใช้พัดลมเป่าไปยังบริเวณที่มีมูลแห้ง เพราะอาจทำให้สิ่งปนเปื้อนกระจาย

2. สวมถุงมือยางหรือถุงมือพลาสติก

ถุงมือช่วยลดการสัมผัสปัสสาวะ มูล รัง และน้ำยาฆ่าเชื้อโดยตรง ตรวจให้แน่ใจว่าถุงมือไม่ฉีกขาดก่อนเริ่มงาน

3. ทำให้มูลและคราบเปียกทั่วถึง

ฉีดน้ำยาฆ่าเชื้อสำหรับพื้นผิวตามฉลาก หรือสารละลายตามคำแนะนำของหน่วยงานสาธารณสุข ลงบนมูลและบริเวณโดยรอบจนเปียกชุ่ม

ปล่อยให้น้ำยาสัมผัสพื้นผิวอย่างน้อย 5 นาที หรือตามระยะเวลาที่ฉลากกำหนด ไม่ควรผสมน้ำยาฆ่าเชื้อหลายชนิดเข้าด้วยกัน โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์คลอรีนกับกรดหรือแอมโมเนีย

4. ใช้กระดาษเช็ดเก็บ

ใช้กระดาษแบบใช้แล้วทิ้งเช็ดมูลและคราบที่เปียกแล้ว จากนั้นทิ้งลงในถุงหรือถังขยะที่มีฝาปิด

5. เช็ดหรือถูพื้นผิวซ้ำ

ทำความสะอาดพื้น ตู้ ชั้นวาง ลิ้นชัก และพื้นผิวแข็งบริเวณรอบข้างด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อตามคำแนะนำของผลิตภัณฑ์

6. ล้างมือก่อนและหลังถอดถุงมือ

ล้างมือที่ยังสวมถุงมือด้วยสบู่และน้ำหรือเช็ดถุงมือด้วยน้ำยาฆ่าเชื้อก่อนถอด จากนั้นล้างมือจริงด้วยสบู่และน้ำอีกครั้ง

แนวทางข้างต้นอ้างอิงขั้นตอนทำความสะอาดล่าสุดของ CDC: How to Clean Up After Rodents

แค่สวมหน้ากากแล้วกวาดได้หรือไม่?

ไม่ได้

หน้ากากไม่ใช่สิ่งทดแทนการทำให้สิ่งปนเปื้อนเปียกก่อนเก็บ และหน้ากากอนามัยทั่วไปไม่ได้ทำให้การกวาดหรือดูดฝุ่นมูลหนูแห้งกลายเป็นวิธีที่ปลอดภัย

สำหรับการปนเปื้อนเล็กน้อย CDC เน้นถุงมือ การระบายอากาศ การฉีดน้ำยาจนเปียก และการห้ามกวาดหรือดูดฝุ่น ส่วนอาคารที่พบมูลเป็นกอง มีรังหรือซากหนูจำนวนมาก ถือเป็นการปนเปื้อนระดับหนัก ซึ่งอาจต้องใช้ชุดป้องกัน ดวงตา และเครื่องกรองอากาศระดับเหมาะสม ภายใต้ระบบความปลอดภัยในการทำงาน

เจ้าของพื้นที่ทั่วไปจึงไม่ควรซื้อหน้ากากมาใส่แล้วเข้าไปจัดการการปนเปื้อนหนักด้วยตนเอง ควรปิดพื้นที่และปรึกษาผู้เชี่ยวชาญหรือหน่วยงานสาธารณสุข

ประเทศไทยมีฮันตาไวรัสหรือไม่?

ไม่ควรสรุปว่า “ประเทศไทยไม่มีฮันตาไวรัส”

งานศึกษาสัตว์ฟันแทะในประเทศไทยเคยตรวจพบหลักฐานทางพันธุกรรมของฮันตาไวรัสในหนูพุกใหญ่ Bandicota indica และมีรายงานผู้ป่วยเชิงวิชาการจากประเทศไทยมาก่อน งานศึกษาสัตว์ฟันแทะในประเทศไทย, รายงานผู้ป่วยโดยคณะเวชศาสตร์เขตร้อน มหาวิทยาลัยมหิดล

แต่ข้อมูลนี้ไม่ได้หมายความว่าประเทศไทยกำลังเผชิญการระบาดแบบ Four Corners หรือว่าหนูตามบ้านทุกตัวแพร่เชื้อได้ ความเสี่ยง ชนิดไวรัส สัตว์รังโรคและรูปแบบโรคแตกต่างกันตามภูมิภาค

เหตุผลที่คนไทยควรใช้วิธีทำความสะอาดอย่างปลอดภัย ไม่ใช่เพราะต้องหวาดกลัว HPS เพียงโรคเดียว แต่เพราะมูล ปัสสาวะและรังหนูอาจเกี่ยวข้องกับเชื้อโรคและการปนเปื้อนหลายชนิด

การป้องกันที่ต้นเหตุสำคัญกว่าการทำความสะอาดซ้ำ

หากทำความสะอาดมูลหนูแล้ว แต่ยังมีช่องทางเข้า อาหารและที่กำบัง มูลชุดใหม่ก็จะกลับมาปรากฏอีก

แนวทางป้องกันระยะยาวควรประกอบด้วย

• ปิดช่องว่างรอบท่อ ประตู หลังคาและผนัง
• เก็บอาหารและอาหารสัตว์ในภาชนะปิดสนิท
• ปิดฝาถังขยะและกำจัดเศษอาหาร
• ลดกองกระดาษ กล่อง และวัสดุสร้างรัง
• ตัดพุ่มไม้และย้ายกองวัสดุออกจากตัวอาคาร
• ตรวจหามูล รอยกัด และรอยมันตามเส้นทางเดิน
• วางระบบดักและเฝ้าระวังอย่างเหมาะสม
• ประเมินซ้ำหลังควบคุม เพื่อยืนยันว่าไม่มีการบุกรุกใหม่

การจัดการแบบนี้ช่วยลดทั้งโอกาสสัมผัสสิ่งขับถ่ายและความจำเป็นในการใช้สารกำจัดหนูอย่างต่อเนื่อง

สรุป: บทเรียนจากปี 1993 ที่ยังสำคัญในวันนี้

ปี 1993 ไม่ใช่ปีที่โลกค้นพบฮันตาไวรัสเป็นครั้งแรก แต่เป็นปีที่เหตุการณ์ Four Corners ทำให้วงการแพทย์รู้จัก Hantavirus Pulmonary Syndrome และค้นพบความเชื่อมโยงระหว่าง Sin Nombre virus กับหนูกวางในอเมริกาเหนือ

บทเรียนสำคัญที่สุดไม่ใช่การกลัวหนูทุกตัว แต่คือการไม่ประมาทสิ่งปนเปื้อนที่มองเห็นเป็นเพียงมูลแห้งไม่กี่ก้อน

เมื่อพบร่องรอยหนูในอาคารที่ปิดมานาน จำหลักง่าย ๆ ว่า

เปิดให้อากาศถ่ายเท—สวมถุงมือ—ฉีดให้เปียก—รอให้น้ำยาทำงาน—เช็ดเก็บ
ไม่กวาด ไม่ดูดฝุ่น และไม่จัดการการปนเปื้อนหนักโดยไม่มีการประเมินความเสี่ยง

FAQ : คำถามที่พบบ่อย

Q : ฮันตาไวรัสถูกค้นพบครั้งแรกในปี 1993 จริงหรือไม่?

A : ไม่จริงทั้งหมด ฮันตาไวรัสเป็นที่รู้จักก่อนหน้านั้นแล้ว แต่ปี 1993 เป็นปีที่วงการแพทย์ค้นพบ HPS และไวรัสสายพันธุ์ใหม่ซึ่งต่อมาเรียกว่า Sin Nombre virus จากเหตุการณ์ Four Corners

Q : หนูกวางพบในประเทศไทยหรือไม่?

A : หนูกวาง Peromyscus maniculatus ซึ่งเกี่ยวข้องกับ Sin Nombre virus เป็นสัตว์ในอเมริกาเหนือ ไม่ใช่หนูบ้านชนิดหลักในประเทศไทย อย่างไรก็ตาม หนูชนิดอื่นอาจสัมพันธ์กับฮันตาไวรัสคนละชนิดได้

Q : ใช้เครื่องดูดฝุ่นดูดมูลหนูได้หรือไม่?

ไม่ควรดูดมูล ปัสสาวะแห้งหรือรังหนูโดยตรง เพราะอาจทำให้อนุภาคปนเปื้อนฟุ้งขึ้น ควรฉีดน้ำยาฆ่าเชื้อจนเปียก ทิ้งไว้ตามระยะเวลาที่กำหนด แล้วใช้กระดาษเช็ดเก็บ

Q : จำเป็นต้องสวม N95 ทุกครั้งหรือไม่?

A : การปนเปื้อนเล็กน้อยในบ้านทั่วไปควรปฏิบัติตามคำแนะนำหลักเรื่องการระบายอากาศ ถุงมือและการทำให้เปียก ส่วน N95 หรือเครื่องกรองอากาศไม่ควรถูกใช้เป็นข้ออ้างให้กวาดมูลแห้ง สำหรับการปนเปื้อนหนักควรให้ผู้ผ่านการฝึกอบรมประเมิน PPE และระบบป้องกันทางเดินหายใจ

Q : หากมีไข้หลังทำความสะอาดมูลหนูควรทำอย่างไร?

A : ควรปรึกษาแพทย์และแจ้งประวัติสัมผัสหนู มูล ปัสสาวะ หรืออาคารที่ปิดร้าง หากมีอาการหายใจลำบาก แน่นหน้าอก หน้ามืด หรืออาการทรุดเร็ว ควรรับการประเมินฉุกเฉินทันที

สนใจสั่งซื้อหรือขอคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญ

บริษัท กรีน อะโกรซายน์ จำกัด

Web: www.greenbestproduct.com
โทรศัพท์ : 02-374-7118-9, 02-377-9580, 02-377-2488, 02-375-1995
Hotline : 081-421-8517, 081-905-6566